Thị trường khởi nghiệp đổi mới sáng tạo (Innovation Startup) Việt Nam luôn được ví như một thỏi nam châm với những câu chuyện thành công rực rỡ và các vòng gọi vốn “triệu đô” đầy hào quang. Tuy nhiên, đằng sau bức màn lạc quan là một thực tế “màu đen” trần trụi về những thách thức sống còn, tỷ lệ thất bại cao và áp lực “sinh tồn” không ngừng. Bài viết này tổng hợp góc nhìn đa chiều từ các báo cáo và phân tích uy tín, cung cấp cái nhìn tỉnh táo, chân thật nhất về hành trình Innovation Startup tại Việt Nam.
1. Góc Khuất “Black”: Tỷ Lệ Thất Bại Cao và Áp Lực Sống Còn
Khởi nghiệp sáng tạo là cuộc chơi của rủi ro. Các số liệu từ nhiều nguồn uy tín cho thấy bức tranh thực tế đầy thách thức:
- Tỷ Lệ Thất Bại Đáng Báo Động: Nhiều chuyên gia và báo cáo uy tín đã chỉ ra rằng, có đến hơn 90% (thậm chí 93% – 95%) các startup Việt Nam thất bại, đặc biệt là trong vòng 2-5 năm đầu tiên hoạt động. Riêng trong ngành F&B, con số này có thể lên tới 90% chỉ sau 3 năm. Con số này không chỉ là thực tế tại Việt Nam mà là tình trạng chung của toàn cầu, phản ánh tính khốc liệt của việc xây dựng doanh nghiệp từ con số 0.
- “Mùa Đông Gọi Vốn” và Áp Lực Từ Venture Capital (VC): Dòng vốn mạo hiểm vào Việt Nam chịu ảnh hưởng lớn từ biến động kinh tế toàn cầu, dẫn đến “mùa đông gọi vốn” khiến vốn đầu tư sụt giảm mạnh (giảm tới 56% trong năm 2022 so với 2021). Nhà đầu tư trở nên thận trọng hơn, ưu tiên các mô hình kinh doanh có khả năng tự chủ, linh hoạt và tập trung vào sinh lời bền vững thay vì chỉ chạy theo tăng trưởng “đốt tiền” bằng mọi giá. Các thỏa thuận gọi vốn cũng trở nên khắc nghiệt hơn, đặt áp lực lớn lên các nhà sáng lập.
- Vấn Đề Nội Tại Của Startup:
- Quản Trị Yếu Kém: Nhiều Founder giỏi về ý tưởng hoặc kỹ thuật nhưng lại thiếu kinh nghiệm, kỹ năng trong quản trị tài chính, nhân sự và xây dựng chiến lược dài hạn.
- Tư Duy “Ăn Xổi” và “Copy-Paste”: Tình trạng sao chép mô hình nước ngoài mà thiếu sự cải tiến phù hợp với thị trường Việt Nam, hoặc tư duy làm nhanh, gọi vốn giá cao mà thiếu kiên trì xây dựng giá trị cốt lõi, dẫn đến dễ dàng bị đào thải.
2. Rào Cản Thể Chế và Môi Trường Kinh Doanh
Mặc dù Việt Nam được đánh giá là một trong những hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động nhất khu vực (đứng thứ 46/132 về Chỉ số Đổi mới Sáng tạo Toàn cầu GII năm 2023), các startup vẫn gặp phải nhiều rào cản:
- Hành Lang Pháp Lý Chưa Theo Kịp: Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ (như Fintech, AI, Công nghệ Khí hậu) thường đi trước khung pháp lý. Điều này khiến nhiều công ty phải đăng ký kinh doanh ở nước ngoài để dễ dàng tiếp cận nguồn vốn và phát triển mô hình mới.
- Thủ Tục và Chính Sách Đặc Thù: Thiếu các chính sách ưu tiên đủ mạnh và các thủ tục hành chính chưa thật sự phù hợp với đặc thù của khởi nghiệp đổi mới sáng tạo (ví dụ: vấn đề bảo hộ Sở hữu trí tuệ còn tốn thời gian và chưa hiệu quả cao).
3. Khát Vọng “Pink” và Hướng Đi Bền Vững
Đối diện với những thực tế “Black”, con đường duy nhất để đi đến tương lai “Pink” bền vững là sự thay đổi chiến lược mang tính chất “sinh tồn”:
- Chuyển Đổi Mô Hình Tăng Trưởng: Các startup cần chuyển từ mô hình tăng trưởng bằng mọi giá (“Growth Hacking” vô tội vạ) sang chiến lược tăng trưởng thông minh, tập trung vào lợi nhuận (Profitability) và xây dựng một mô hình kinh doanh có khả năng tự duy trì bền vững (Sustainability).
- Cải Thiện Chất Lượng Nội Tại: Tăng cường năng lực quản trị, tài chính và xây dựng một đội ngũ nhân sự chất lượng cao. Các chương trình hỗ trợ, đào tạo về quản trị và chuyển đổi số cho lãnh đạo startup đóng vai trò quan trọng.
- Tận Dụng Chính Sách Hỗ Trợ: Mặc dù còn nhiều thách thức, Chính phủ Việt Nam đã thể hiện sự quan tâm đặc biệt với lĩnh vực đổi mới sáng tạo, thông qua các Nghị quyết (như Nghị quyết 68) nhằm cắt giảm thủ tục, hỗ trợ miễn giảm thuế cho doanh nghiệp khởi nghiệp, tạo bước đệm quan trọng để giảm thiểu tỷ lệ thất bại.
- Tái Tạo Niềm Tin Tỉnh Táo: Cộng đồng Startup Việt cần đối diện với những sai lầm, thất bại và rút ra bài học đắt giá để tái tạo niềm tin một cách tỉnh táo và thực tế hơn, tránh xa những lời hứa “màu hồng” vô căn cứ.
Innovation Startup Việt Nam đang ở giai đoạn “trưởng thành” đầy thách thức, nơi sự hào nhoáng của những vòng gọi vốn phải nhường chỗ cho sự thật trần trụi về tính bền vững. Để xây dựng một tương lai “màu hồng” thực sự, mỗi nhà sáng lập cần phải can đảm đối diện với thực tế “màu đen,” tập trung vào giá trị cốt lõi, quản trị hiệu quả và kiên trì theo đuổi một mô hình kinh doanh không chỉ sáng tạo mà còn khả thi và bền vững.
